Beta-karoten to naturalny barwnik należący do karotenoidów, czyli grupy żółtych, pomarańczowych i czerwonych związków występujących w roślinach. Jest obecny m.in. w marchwi, dyni, batatach, morelach, papryce, pomidorach oraz zielonych warzywach liściastych. W tych ostatnich jego barwa jest częściowo maskowana przez chlorofil. Beta-karoten pełni funkcję prowitaminy A, co oznacza, że organizm może przekształcić go w witaminę A zgodnie z aktualnym zapotrzebowaniem.

Rola prowitaminy A i działanie przeciwutleniające

Witamina A uczestniczy m.in. w prawidłowym widzeniu, funkcjonowaniu układu odpornościowego, utrzymaniu właściwego stanu skóry i błon śluzowych oraz procesie różnicowania komórek. Organizm przekształca beta-karoten do aktywnych form witaminy A przede wszystkim w jelicie i wątrobie.

Beta-karoten ma również właściwości przeciwutleniające. Oznacza to, że może uczestniczyć w neutralizowaniu reaktywnych form tlenu powstających podczas naturalnych procesów metabolicznych. Nie wynika z tego jednak, że im większa dawka, tym lepszy efekt zdrowotny. Działanie składników odżywczych zależy od dawki, sposobu spożycia i stanu organizmu, a skoncentrowany suplement nie jest równoważny z beta-karotenem dostarczanym w warzywach i owocach.

Źródła w żywności i dodatek do żywności (E 160a)

Zawartość beta-karotenu w żywności można rozpoznać po charakterystycznej pomarańczowej lub żółtej barwie, choć kolor nie zawsze wskazuje dokładną ilość związku. Obróbka mechaniczna i cieplna może zwiększyć jego dostępność dla organizmu, ponieważ rozdrabnianie oraz gotowanie częściowo naruszają struktury komórkowe roślin.

Beta-karoten jest wykorzystywany również jako dodatek do żywności. W Unii Europejskiej karoteny, w tym beta-karoten, są oznaczane symbolem E 160a i mogą pełnić funkcję barwnika. Dodaje się je do wybranych produktów, aby nadać im żółtą, pomarańczową lub czerwonawą barwę albo wyrównać kolor zmieniający się podczas produkcji.

Bezpieczeństwo: karotenodermia a suplementacja u palaczy

Duże spożycie beta-karotenu z żywności może powodować karotenodermię, czyli żółtawe lub pomarańczowe zabarwienie skóry, szczególnie na dłoniach i stopach. Zjawisko to jest zwykle nieszkodliwe i ustępuje po ograniczeniu produktów bogatych w karotenoidy. W przeciwieństwie do nadmiernego spożycia gotowej witaminy A, duża ilość beta-karotenu z pożywienia nie prowadzi zazwyczaj do takiej samej toksyczności, ponieważ organizm reguluje jego przekształcanie.

Inaczej należy oceniać wysokie dawki beta-karotenu przyjmowane w suplementach. Badania wykazały, że u osób palących, byłych palaczy i ludzi narażonych na kontakt z azbestem duże dawki beta-karotenu mogą zwiększać ryzyko raka płuca. EFSA wskazuje, że palacze powinni unikać suplementów zawierających beta-karoten, a jego dodatkowe spożycie przez ogólną populację powinno pozostawać ograniczone.

Beta-karoten występujący w warzywach i owocach jest elementem naturalnej diety, w której towarzyszą mu błonnik, witaminy, minerały oraz inne karotenoidy. Suplement zawiera natomiast skoncentrowaną i łatwą do przyjęcia dawkę, dlatego jego stosowanie wymaga większej ostrożności. Informacja o ilości składnika powinna znajdować się na etykiecie preparatu, zwykle w mg lub µg.