Czujnik zmierzchu to urządzenie reagujące na poziom oświetlenia w otoczeniu i automatycznie sterujące pracą innego elementu, najczęściej lampy. Spotyka się również nazwy czujnik światła, sensor zmierzchowy, automat zmierzchowy oraz wyłącznik zmierzchowy. Jego zadaniem jest rozpoznanie momentu, w którym robi się dostatecznie ciemno lub jasno, a następnie włączenie albo wyłączenie podłączonego obwodu zgodnie z ustawionym poziomem czułości.

Zasada działania i najczęstsze zastosowania

Sercem takiego układu jest element światłoczuły, na przykład fotorezystor, fotodioda lub fototranzystor. Rejestruje on natężenie światła, a układ elektroniczny porównuje odczyt z ustalonym progiem. Gdy jasność spadnie poniżej określonej wartości, czujnik zmierzchu może załączyć oświetlenie, a po wzroście poziomu światła ponownie je wyłączyć. Próg zadziałania podaje się zazwyczaj w luksach lx.

Najczęstszym zastosowaniem są lampy zewnętrzne przy domu, na podjeździe, tarasie, elewacji lub w ogrodzie. Czujnik zmierzchu pozwala uruchamiać je po zapadnięciu zmroku bez korzystania z ręcznego włącznika i wyłączać po nadejściu dnia. Funkcja ta występuje także w lampach solarnych, lampkach nocnych, oświetleniu posesji i wybranych systemach automatyki domowej. Dzięki temu oświetlenie może reagować na rzeczywiste warunki świetlne zamiast działać według stałego harmonogramu.

Czujnik zmierzchu nie jest tym samym co czujnik ruchu. Sensor ruchu reaguje na przemieszczający się obiekt, natomiast układ zmierzchowy obserwuje ilość światła w otoczeniu. Obie funkcje mogą jednak pracować razem: lampa pozostaje nieaktywna za dnia, a po zmroku zapala się dopiero po wykryciu ruchu. Takie połączenie stosuje się często w oświetleniu wejść, garaży, podjazdów i ogrodów

Montaż, rodzaje automatów oraz zastosowanie w motoryzacji

Na sposób działania wpływa miejsce montażu sensora. Powinien mieć dostęp do naturalnego światła i jednocześnie nie znajdować się bezpośrednio w zasięgu lampy, którą steruje, ponieważ jej światło mogłoby zakłócać pomiar. Znaczenie ma też zakres regulacji progu, opóźnienie załączania oraz odporność obudowy na warunki atmosferyczne. W instalacjach zewnętrznych istotna jest odpowiednia klasa szczelności.

Automat zmierzchowy może być wbudowany bezpośrednio w lampę albo działać jako osobny moduł montowany w instalacji elektrycznej. Występują także wersje przeznaczone do rozdzielnic oraz modele współpracujące z systemami inteligentnego domu. Niektóre pozwalają ręcznie ustawić poziom światła, przy którym następuje przełączenie, a inne mają próg ustawiony fabrycznie. W bardziej rozbudowanych układach czujnik może współdziałać z harmonogramem, przekaźnikiem albo centralą automatyki.

Czujniki zmierzchu spotyka się również w samochodach. Sensor mierzący światło zewnętrzne może sterować automatycznym przełączaniem oświetlenia pojazdu, na przykład po wjeździe do tunelu lub po zapadnięciu zmroku. W tym zastosowaniu czujnik światła jest częścią układu elektronicznego samochodu i współpracuje ze sterowaniem reflektorami bez potrzeby ręcznego przełączania świateł przez kierowcę. Niezależnie od miejsca użycia jego funkcja sprowadza się do rozpoznania poziomu jasności i wywołania odpowiedniej reakcji urządzenia.