Letterbox (z angielskiego dosłownie: skrzynka na listy) to charakterystyczny sposób prezentacji materiału wideo, polegający na wyświetlaniu czarnych pasów na górze i dole ekranu. Zjawisko to występuje w sytuacji, gdy format proporcji obrazu nagranego materiału filmowego jest szerszy niż proporcje matrycy ekranu, na którym jest on odtwarzany. Klasycznym przykładem jest próba wyświetlenia panoramicznego filmu kinowego, zrealizowanego w formacie 2.39:1 lub 2.35:1, na współczesnym telewizorze lub monitorze o standardowym stosunku boków 16:9. Aby uniknąć zniekształcenia geometrycznego postaci oraz niepożądanego obcięcia bocznych krawędzi kadru, odtwarzacz dostosowuje szerokość filmu do szerokości wyświetlacza, wypełniając pozostałą, niewykorzystaną przestrzeń pionową jednolitą czernią.
Czym się różni letterbox od pillarbox?
W świecie realizacji wideo i sprzętu wyświetlającego pojęcie letterboksu jest częścią szerszego zagadnienia dopasowywania proporcji obrazu, obok takich zjawisk jak pillarbox i windowbox. O ile letterbox odpowiada za czarne pasy poziome (góra-dół) przy zbyt szerokim materiale, o tyle pillarbox tworzy pionowe pasy po bokach ekranu. Zjawisko pillarboksu pojawia się najczęściej podczas oglądania starszych produkcji filmowych lub telewizyjnych, nagranych w klasycznym formacie 4:3, na nowoczesnych ekranach panoramicznych. Z kolei windowboxing to połączenie obu tych efektów naraz – obraz zostaje otoczony czarną ramką ze wszystkich czterech stron. Dzieje się tak zwykle w przypadku błędnego przeskalowania materiału o niskiej rozdzielczości lub nieprawidłowych ustawień karty graficznej i profilu odtwarzacza.
Letterbox jako element wpływania na podświadomość widza
Choć początkowo letterboxing traktowano jako czysto techniczny kompromis pozwalający na zachowanie oryginalnego kadru twórcy, z czasem czarne pasy stały się autonomicznym środkiem wyrazu artystycznego. W popkulturze i kinematografii obecność pasów na górze i dole ekranu podświadomie kojarzy się widzom z wysokobudżetową produkcją kinową oraz profesjonalną plastyką obrazu (tzw. cinematic look). Z tego powodu reżyserzy, twórcy teledysków, reklam oraz gier wideo bardzo często celowo nakładają czarne pasy na materiały nagrane w standardowym formacie 16:9.
Letterbox, a dostępne technologie
Jakość i postrzeganie efektu letterbox w dużej mierze zależą od technologii, w jakiej wykonana jest matryca telewizora lub monitora. W tradycyjnych ekranach LCD z podświetleniem krawędziowym lub matrycowym, czarne pasy często nie są idealnie czarne, lecz świecą szarawym odcieniem z powodu przepuszczania światła przez ciekłe kryształy. Może to odciągać uwagę widza i obniżać postrzegany kontrast. Sytuacja wygląda zupełnie inaczej na nowoczesnych wyświetlaczach organicznych (OLED) oraz ekranach z wielostrefowym wygaszaniem (Mini-LED).
Funkcje skalowania obrazu w nowoczesnych urządzenia RTV
Większość współczesnych telewizorów, projektorów i odtwarzaczy multimedialnych posiada wbudowane funkcje skalowania obrazu, które pozwalają na pozbycie się pasów poprzez użycie opcji powiększenia (zoom) lub rozciągnięcia (stretch). Decyzja o usunięciu pasów niesie jednak ze sobą istotne konsekwencje dla jakości przekazu. Użycie funkcji powiększenia obcina lewą i prawą stronę oryginalnego kadru, co może doprowadzić do usunięcia z pola widzenia ważnych elementów sceny lub postaci. Z kolei sztuczne rozciągnięcie obrazu w pionie deformuje proporcje ciał i obiektów, sprawiając, że wyglądają one nienaturalnie.